Pas pandemisë së COVID-19, qyteti i Shtipit, zemra e industrisë së tekstilit në Republikën e Maqedonisë së Veriut u përball me një krizë të heshtur. Me mbi 90% të fuqisë punëtore vendore të tekstilit të përbërë nga gra dhe me Shtipin që gjeneron më shumë se 60% të 700 tonëve mbetje tekstile që prodhohen çdo vit në Republikën e Maqedonisë së Veriut, komuniteti u përball me dy sfida urgjente: papunësinë masive dhe dëmtimin gjithnjë e më të madh të mjedisit.
Me mbështetjen e Global Environmental Fund (GEF) dhe financimin e BE-së, Local Community Development Foundation (LCDF), së bashku me Fakultetin e Teknologjisë të Universitetit të Shtipit dhe kompanitë vendore të tekstilit, ndërmorën një nismë për t’i shndërruar këto probleme në një mundësi të vetme e të qëndrueshme. Ajo që nisi si një projekt riciklimi në shkallë të vogël u shndërrua në një model pionier të ekonomisë qarkulluese, sipërmarrjes sociale dhe qëndrueshmërisë së komunitetit.
“Nuk donim thjesht të mblidhnim mbetjet, donim t’i shndërronim ato. Duke fuqizuar gratë dhe të rinjtë, si dhe duke krijuar produkte të mirëfillta nga tekstilet e hedhura, treguam se inovacioni social mund të nisë në nivelin bazë dhe të zhvillohet në diçka të qëndrueshme,” thotë Boris Sharkovski, Drejtor i Programit në LCDF.
Qepje së bashku e një sipërmarrjeje të re
Nisma e LCDF-së synonte jo vetëm të pakësonte mbetjet, por edhe të rindërtonte mjetet e jetesës. Në bashkëpunim të ngushtë me Departamentin e Dizajnit të Tekstilit dhe Veshjeve të Universitetit të Shtipit dhe me mbështetjen e donacioneve nga kompanitë kryesore të tekstilit, ekipi ngriti dy qendra trajnimi një në Universitet dhe një në mjediset e LCDF-së të pajisura me makina grirëse dhe qepëse.
Këtu, të mësuarit nisi që në fillim me punë praktike. Gratë dhe të rinjtë punuan krah për krah me mentorët universitarë dhe artizanët vendorë, duke prerë, qepur, dizajnuar dhe shndërruar copat e mbetura të pëlhurës në produkte të reja, funksionale dhe të bukura. Çanta të mëdha të buta, jastëkë dekorativë, shtretër për kafshët shtëpiake dhe kukulla të vogla nisën të merrnin formë dalëngadalë, jo thjesht si artikuj për shitje, por si dëshmi konkrete se mbetjet mund të kthehen në mundësi.
Udhëtimi i trajnimit u zhvillua në dy faza. Faza e parë u përqendrua te njëzet gra që kishin humbur vendet e punës pas mbylljes së fabrikave të tekstilit, duke u ofruar një rrugë drejt rifitimit të dinjitetit dhe pavarësisë ekonomike. Në fazën e dytë morën pjesë mbi gjashtëdhjetë të rinj, të etur për të fituar aftësi praktike në prodhim, biznes dhe dizajn të qëndrueshëm. Me kalimin e kohës, rreth njëqind persona morën pjesë në program, duke mësuar se inovacioni, krijimtaria dhe fryma komunitare mund të hapin dyer edhe në kohët më të vështira.
Projekti arriti një publik të gjerë përmes një sërë veprimtarish publike, që kulmuan me një sfilatë mode e cila u bë simbol i transformimit. Rrobat dhe aksesorët e krijuar tërësisht nga tekstile të ricikluara u prezantuan si në nivel vendor, ashtu edhe në Skopje Fashion Week, duke ndërthurur krijimtarinë me ndërgjegjësimin shoqëror. Për shumë pjesëmarrës, të shihnin krijimet e tyre në pasarelë ishte më shumë se një çast krenarie ishte një kujtesë e fuqishme se kishin diçka për të dhënë dhe diçka për të cilën të ndiheshin krenarë.
“Transformimi i vërtetë nuk ishte vetëm te produktet që krijuam, ai ndodhi te gratë dhe të rinjtë që gjetën qëllim të ri, aftësi të reja dhe shpresë të re gjatë këtij udhëtimi.”
Nga inovacioni vendor te ndikimi afatgjatë
Bashkëpunimi mes OJQ-ve, bizneseve dhe botës akademike ka dhënë një shembull të fuqishëm se si partneritetet ndërmjet sektorëve mund t’u përgjigjen sfidave vendore përmes inovacionit. Projekti la gjurmë edhe brenda Universitetit: parimet e riciklimit dhe të ekonomisë qarkulluese tashmë janë pjesë e kurrikulës së Fakultetit të Teknologjisë, duke përgatitur brezin e ardhshëm që të mendojë ndryshe për prodhimin, mbetjet dhe sipërmarrjen.
Megjithëse Republika e Maqedonisë së Veriut ende nuk ka legjislacion formal për ndërmarrjet sociale, nisma e Shtipit ka treguar se sipërmarrja sociale nuk është thjesht teori ajo mund të jetë një model i gjallë e funksional, që u sjell dobi njësoj njerëzve dhe planetit. Ajo ka nxitur gjithashtu diskutime se si të shtrihen modele të ngjashme në qytete të tjera, duke dëshmuar se edhe nismat e vogla mund të hedhin farat e një ndryshimi më të gjerë sistemik.
Një e ardhme e qepur me mundësi
Sot, qendra e prodhimit vazhdon të jetë aktive, falë një ekipi të vogël bërthamë grash që vijojnë të krijojnë dhe shesin produkte tekstile të ricikluara. Duart e tyre i shndërrojnë gjërat që të tjerët i hedhin në produkte që mbartin histori qëndrueshmërie, krijimtarie dhe ndryshimi.
Megjithatë, rruga përpara nuk është pa sfida. Edhe pse u trajnuan shumë të rinj, deri më tani vetëm pak prej tyre kanë marrë role drejtuese për ta zgjeruar modelin në sipërmarrje të pavarura. Krijimi i kanaleve më të fuqishme të marketingut, rritja e prodhimit dhe forcimi i pronësisë së komunitetit mbeten përparësi të vazhdueshme. Nevojiten gjithashtu më shumë makina, dukshmëri më e madhe dhe, ndoshta mbi të gjitha, një valë e re sipërmarrësish të rinj të gatshëm për ta çuar përpara këtë vizion.
Pavarësisht këtyre pengesave, LCDF mbetet e përkushtuar ndaj mbështetjes së nismave të reja dhe promovimit të zgjerimit të modelit të ekonomisë qarkulluese në komunitete të tjera. Në Shtip, një ide e thjeshtë të rimerren mbetjet dhe të rindërtohen jetët është kthyer në një shembull të fuqishëm të asaj që është e mundur kur bashkohen krijimtaria, qëndrueshmëria dhe bashkëpunimi. Edhe në vendet më të vogla mund të nisë një ndryshim i madh i qepur së bashku me vizion, aftësi dhe shpresë.