“Të drejtat e personave autikë janë të drejta të njeriut” — Një dekadë ndikimi
Në vitin 2014, një grup i vogël prindërish nga Denizli u mblodhën rreth një të vërtete të përbashkët: fëmijët e tyre, të gjithë në spektrin e autizmit, meritonin më shumë se kujdes të fragmentuar dhe heshtje. Ata meritonin dinjitet, arsim, mbështetje dhe të drejta. Nga ky besim lindi Shoqata e Autizmit në Denizli (DOD).
Ajo që nisi si një reagim i komunitetit ndaj vështirësive të përditshme është shndërruar në një nga organizatat më aktive për mbrojtjen e të drejtave të personave autikë në Turqi. Gjatë dekadës së fundit, DOD është bërë urë lidhëse mes familjeve, institucioneve dhe politikëbërjes, duke avokuar në nivel vendor, kombëtar dhe tashmë ndërkombëtar, me mbështetjen e programeve të financuara nga BE-ja që ndihmuan në vijimësinë, strukturimin dhe zgjerimin e veprimtarisë së saj.
“Personat autikë në Turqi përballen me diskriminim pothuajse në çdo fushë — nga arsimi te shëndetësia, nga punësimi te jeta e përditshme shoqërore,” thotë Dudu Karaman Dinç, kryetarja e DOD-së dhe nëna e një fëmije autik. “Donim të siguroheshim që të drejtat e tyre jo vetëm të njiheshin, por edhe të mbroheshin — në praktikë.”
Të nisësh me hapa të vegjël, të mendosh madhërishëm
Që në fillim, DOD-ja u pozicionua kryesisht si organizatë e bazuar te të drejtat, por edhe si ofruese shërbimesh. Ajo ofronte këshillim ligjor falas, udhëzim arsimor dhe mbështetje për familjet, por prezantoi edhe programe novatore që sfidonin status quo-në, si shkollat verore të para në Turqi me përfshirje të kundërt, ku fëmijët autikë dhe ata neurotipikë mësonin së bashku.
Pasuan shpejt punëtoritë e artit dhe muzikës. Qëllimi nuk ishte t’i “integronin” fëmijët autikë në sistemet ekzistuese, por të krijonin hapësira të reja ku ndryshimi mirëpritej.
Njëkohësisht, DOD-ja nisi të ndikonte në politikëbërje. Ajo iu bashkua Asamblesë së Autizmit të Turqisë (TOM), një rrjeti kombëtar të organizatave të shoqërisë civile, dhe luajti rol kyç në krijimin e Komisionit Parlamentar të Kërkimit për Autizmin. Më vonë, ndihmoi në monitorimin e Planit të Dytë Kombëtar të Veprimit për Autizmin, përmes dialogut të drejtpërdrejtë me ministritë e shtetit.
Këto nuk ishin gjeste simbolike. DOD-ja paraqiti propozime të hollësishme, dorëzoi raporte zyrtare dhe këmbënguli që familjet të përfshiheshin në çdo vendim.
“Ne nuk kufizohemi te ndërgjegjësimi — bëjmë pyetje të vështira,” thotë Dudu. “Ndjekim çështjet. Qëndrojmë në tryezë.”
Nga Denizli në Bruksel
Në vitin 2019, me mbështetjen e Programit EU Sivil Düşün, DOD-ja udhëtoi në Gjermani dhe Holandë për të mësuar nga organizata të tjera të autizmit. Ajo që zbuluan ua ndryshoi vizionin.
Ata kuptuan se bashkëpunimi ndërkombëtar nuk ishte thjesht i dobishëm — ishte thelbësor. Po atë vit, nisën të hartonin një strategji ndërkombëtare dhe, deri në vitin 2020, me ndihmën e projektit të financuar nga BE-ja Support to Rights, iu bashkuan Autism Europe, duke u bërë anëtari i parë nga Turqia.
Ndryshimi ishte i lehtë për t’u vënë re, por i thellë. Tashmë, DOD-ja jo vetëm që avokonte brenda Turqisë, por edhe shkëmbente përvoja dhe mësonte përtej kufijve. Ajo mori pjesë në kongrese, vizitoi qendra në Spanjë dhe Belgjikë dhe, më në fund, nisi të mentoronte organizata të tjera se si t’i lidhin nevojat vendore me standardet globale. Në maj të vitit 2024, rrugëtimi u plotësua: Dudu Karaman Dinç u zgjodh në Bordin e Drejtorëve të Autism Europe.
Por për DOD-në, kjo nuk ishte vija e finishit. Ishte thjesht një hap tjetër në një rrugëtim më të gjatë — një rrugëtim që gjithmonë kishte pasur si synim ndërtimin e urave lidhëse.
Fuqia e komunitetit
Deri në vitin 2024, identiteti i DOD-së ishte zgjeruar — si në përmasa, ashtu edhe në thellësi. Atë vit, ajo bashkëdrejtoi projektin e financuar nga BE-ja “Së bashku më të fortë kundër diskriminimit” dhe udhëtoi në pesë qytete të Turqisë — nga Stambolli në Samsun — duke mbledhur së bashku 41 organizata të autizmit.
Këto ishin veprimtari rrjetëzimi, por, ç’është më e rëndësishmja, ishin momente fuqizimi të ndërsjellë. Shoqatat shkëmbyen mjete pune, paraqitën ankesa për shkelje të të drejtave të njeriut dhe mësuan se si ta mbështesnin punën e njëra-tjetrës. Ndjenja e përçarjes nisi të zbehej — ngadalë, me vetëdije — duke i lënë vend një lëvizjeje më të bashkuar.
“Jemi rritur, po — por kemi ndihmuar edhe të tjerët të rriten,” thotë Dudu. “Kjo ka më shumë rëndësi. Kështu bëhet i qëndrueshëm ndryshimi — jo nga lart, por krah për krah.”
E njëjta frymë ndikoi në zhvillimin e brendshëm të DOD-së. Me mbështetjen e Programit BİRLİKTE dhe fazës së dytë të Support to Rights, organizata u përqendrua në forcimin e themeleve të saj. Ajo punësoi dy anëtarë të stafit, nisi një ndërmarrje të vogël sociale, botoi revistën e saj për të drejtat e njeriut, Farklı, forcoi zyrën e saj dhe ndërtoi sisteme të qëndrueshme.
Nuk ishte punë tërheqëse, por përbënte llojin e themelit nga i cili varet avokimi, sidomos në hapësirën qytetare gjithnjë e më të kufizuar të Turqisë.
Më pas erdhi tërmeti i shkurtit të vitit 2023.
Ditët pas katastrofës, DOD-ja u mobilizua për të mbledhur informacion nga familjet e prekura. Përfaqësuesit e saj biseduan me prindër, fëmijët e të cilëve mbingarkoheshin nga zhurma në strehimore. Dëgjuan rrëfime për nevoja mjekësore të paplotësuara, staf emergjence të patrajnuar dhe fëmijë që ishin zhdukur në rrëmujë.
Në vend që t’i linin ato rrëfime të zbeheshin, DOD-ja i dokumentoi. Si rezultat, “Veproni në mbështetje të të mbijetuarve autikë të tërmetit” u bë pikë referimi për politika të reagimit ndaj katastrofave më gjithëpërfshirëse.
Edhe kjo është pjesë e avokimit të tyre: kthimi i dëshmive në veprim.
Një dekadë lëvizjeje, një e ardhme me dinjitet
Po ta shohim pas, rruga e DOD-së nuk ka qenë lineare — ajo është zhvilluar në disa shtresa. Një punëtori u shndërrua në takim për politikëbërje, një raport u bë rekomandim kombëtar dhe një vizitë studimore u kthye në rol ndërkombëtar.
“Nuk pritëm që të ndodhte ndryshimi — e ndërtuam vetë,” kujton Dudu. “Hap pas hapi. Takim pas takimi. Ndonjëherë në heshtje, por gjithmonë me këmbëngulje.”
Sot, DOD-ja po ndihmon në formësimin e karakteristikave të lëvizjes kombëtare për autizmin: e bazuar në prova, e udhëhequr nga vetë personat autikë, gjithëpërfshirëse dhe e qëndrueshme.
Dhe vazhdon të bëjë një pyetje të thjeshtë, por me peshë të jashtëzakonshme: Si do të ishte Turqia nëse personat autikë do të përfshiheshin vërtet në çdo aspekt të jetës?
“Do të vazhdojmë,” thotë Dudu. “Derisa çdo person autik në Turqi të jetojë jo vetëm i mbrojtur, por edhe me dinjitet të plotë.”
