Kjo është një histori për qëndrueshmërinë, inovacionin dhe fuqinë e aktivizmit në nivel komunitar. Në zemër të Serbisë perëndimore, në Čačak, u zhvillua një lëvizje—një lëvizje që ripërcakton sipërmarrjen sociale, krijon mundësi ekonomike për grupet e cenueshme dhe sfidon kompleksitetin institucional.
Qendra për Monitorim dhe Aktivizëm (CEMA), një OJQ e themeluar nga gazetarë në vitin 2015, ndërmori një mision për të transformuar jo vetëm politikat, por edhe jetët e njerëzve. Me mbështetjen e Fondacionit TRAG dhe të Bashkimit Evropian, përpjekjet e saj morën hov dhe patën një ndikim afatgjatë.
Një vizion për përfshirje
Duke njohur nevojën për fuqizim ekonomik të personave me aftësi të kufizuara dhe të grave mbi 45 vjeç, CEMA nisi projektin “Sipërmarrja sociale—Një mundësi për fuqizimin ekonomik të grupeve të cenueshme.
Në fillim të projektit, pushteti vendor në Čačak nuk kishte njohje ligjore apo stimuj financiarë për ndërmarrjet sociale, duke ua vështirësuar këtyre bizneseve lulëzimin. “Kuptuam se fuqizimi ekonomik nuk ka të bëjë vetëm me aftësitë, por edhe me vetëbesimin dhe mbështetjen sistemike,” thotë Svetlana Kojanović, menaxhere e projektit në CEMA.
Ndryshe nga bizneset tradicionale, të cilat përqendrohen vetëm te fitimi, ndërmarrjet sociale kanë një qëllim të dyfishtë: qëndrueshmërinë financiare dhe ndikimin shoqëror. Ato riinvestojnë fitimet për të trajtuar sfidat shoqërore, duke u bërë një mjet thelbësor për përfshirjen ekonomike dhe zhvillimin e komunitetit. Megjithatë, pa një kuadër ligjor të posaçëm, këto ndërmarrje hasin vështirësi për të siguruar financim dhe njohje, çka kufizon rritjen dhe ndikimin e tyre.
“Ndërmarrjet sociale krijojnë mundësi për ata që shpesh lihen jashtë strukturave tradicionale ekonomike, por pa rregullore të qarta dhe mbështetje institucionale, shumë njerëz ngurrojnë ta hedhin atë hap të parë. Ne donim ta ndryshonim këtë”
Nga advokimi te veprimi
Strategjia e CEMA-s kishte dy drejtime: pajisjen e pjesëmarrësve me njohuritë për të lundruar në sipërmarrje dhe, njëkohësisht, advokimin për ndryshime ligjore. Përmes konsultimeve, grupeve të fokusit, punëtorive dhe debateve publike, mbi 700 persona morën pjesë në formësimin e një peizazhi të ri ekonomik.
Pavarësisht rezistencës nga autoritetet vendore—të cilat shpesh i hidhnin poshtë përpjekjet e tyre si “ndikim i financuar nga jashtë”—CEMA gjeti një aleat te njerëzit. “Na shpërfillnin, por komuniteti na shihte ndryshe,” shpjegon Dragana Matović, menaxhere e programit në CEMA. “Çdo ditë na kontaktonin njerëz, duke kërkuar udhëzime dhe duke dashur të dinin se si mund të bëheshin pjesë.”
Media luajti një rol të rëndësishëm në përforcimin e përpjekjeve të CEMA-s. “Kolegët tanë nga mediat vendore nuk humbën kurrë rastin për të pasqyruar veprimtaritë tona dhe për të ndarë historitë tona,” shton Matović.
Një nga sfidat kryesore në avancimin e sipërmarrjes sociale në Serbi ka qenë pasiguria ligjore që e rrethon atë. “Për vite me radhë luftuam që ndërmarrjet sociale të njiheshin ligjërisht,” shpjegon Matović. Ligji për Sipërmarrjen Sociale u miratua më në fund pas pesë përpjekjesh në parlament, por zbatimi i tij mbetet i ngadaltë dhe jokonsistent.”
Çështja kryesore është mungesa e rregulloreve plotësuese dhe e stimujve financiarë. “Ligji ekziston, por pa akte nënligjore të sakta dhe mekanizma të përcaktuar për subvencione, grante dhe lehtësime tatimore, ai mbetet kryesisht simbolik,” shton Kojanović. Shumë sipërmarrës të mundshëm socialë mbeten në një gjendje pasigurie burokratike, pa ditur si të veprojnë.”
CEMA dhe partnerët e saj advokuan për udhëzime të qarta procedurale, për ta bërë sipërmarrjen sociale të qasshme. ”Ne punuam në disa drejtime—duke rritur ndërgjegjësimin, duke u konsultuar me pushtetet vendore dhe duke angazhuar sektorin e biznesit,” vazhdon Matović. ”Pavarësisht përpjekjeve tona, përparimi real mbetet i kufizuar pa angazhim në nivel shtetëror.”
Fitorja më e rëndësishme erdhi në gusht 2023, kur për herë të parë Plani i Zhvillimit të Qytetit të Čačak (2023-2030) e njohu zyrtarisht sipërmarrjen sociale. Edhe pse fillimisht u përfshinë vetëm dy paragrafë, kjo përfshirje hapi rrugën për hartimin e një Plani Vendor të Veprimit për Punësimin, i cili do të siguronte stimuj financiarë dhe strukturorë për ndërmarrjet sociale.
”Ky ishte një hap thelbësor,” vëren Kojanović. ”Kjo do të thotë se pushteti vendor nuk mund ta shpërfillë më sipërmarrjen sociale. Themeli është hedhur dhe tani mund të kërkojmë politika konkrete, si stimuj për bizneset fillestare dhe strategji të prokurimit social.”
Historia e Darkos: dëshmi e ndryshimit
Një ditë ra telefoni i zyrës së CEMA-s. Në anën tjetër ishte Darko, një i ri me një vizion. Pasi humbi krahun e majtë kur ishte fëmijë, ai ishte i vendosur të themelonte një ndërmarrje sociale që prodhonte mjete ortopedike. Megjithatë, shpejt zbuloi se strukturat ekzistuese të biznesit dhe pengesat burokratike ia bënin pothuajse të pamundur nisjen e një biznesi dikujt si ai.
”Pyeta shumë njerëz për procedurën e themelimit të një ndërmarrjeje, por askush nuk kishte përgjigje të qarta,” kujton Darko. ”Pastaj gjeta CEMA-n. Ata nuk më dhanë vetëm përgjigje; më dhanë shpresë.”
Pavarësisht informacionit të kufizuar në atë kohë, CEMA i ofroi mentorim dhe udhëzime. Fatkeqësisht, që në fillim, për shkak të mungesës së mbështetjes financiare institucionale për nisjen e një biznesi, familjes së tij iu desh ta siguronte këtë mbështetje. Pas dy vitesh përpjekjesh të pareshtura për të kapërcyer procedurat burokratike, Darko themeloi NRG d.o.o., e cila prodhon mjete ortopedike. Suksesi i tij nuk ishte vetëm personal—ai simbolizonte atë që ishte e mundur kur kapërceheshin pengesat sistemike.
”Nuk bëhej fjalë vetëm për biznesin,” shton Darko. ”Bëhej fjalë për të dëshmuar se njerëz si unë mund të bëhen sipërmarrës, se mund të kontribuojmë dhe të sjellim ndryshim.”
Në vijim: Një Qendër Burimore për Ndërmarrjet Sociale
Misioni i radhës i CEMA-s është krijimi i një Qendre Burimore për Sipërmarrjen Sociale në Rajonin e Moravicës, një qendër që ofron trajnime, udhëzime për financim dhe mbështetje për advokim. Megjithatë, sfidat vazhdojnë—pa një program kombëtar për sipërmarrjen sociale, sektori mbetet ende i brishtë.
Aktualisht, Serbia ka vetëm 21 ndërmarrje sociale të regjistruara zyrtarisht, megjithëse mbi 500 biznese veprojnë sipas parimeve të ekonomisë solidare. “Pa një politikë të strukturuar në nivel kombëtar, nisma vendore si e jona mbeten përpjekje të izoluara,” thotë Matović. “Po bëjmë gjithçka që mundemi, por në një moment qeveria duhet të ndërhyjë dhe të krijojë një kuadër që i mbështet vërtet këto biznese.”
Përfundim: Një model për ndryshime në të ardhmen
Puna e CEMA-s dëshmon se aktivizmi në nivel komunitar, kur ndërthuret me këmbënguljen dhe angazhimin publik, mund të sjellë ndryshime konkrete në politika. Edhe pse mbetet ende një rrugë e gjatë përpara, ndikimi i organizatës është i pamohueshëm tani individë si Darko kanë një të ardhme në sipërmarrjen sociale dhe Čačak ka krijuar një precedent që mund ta ndjekin komunat e tjera.
"Ky është vetëm fillimi,” thotë Kojanović. "Kemi dëshmuar se ndryshimi është i mundur. Tani duhet të sigurohemi që ai të jetë i qëndrueshëm.”
Matović shton: “Pjesa më shpërblyese? Të shohësh njerëz që dikur ndiheshin të pafuqishëm, tani të marrin në dorë të ardhmen e tyre. Për këtë arsye e bëjmë këtë.”
